Σίσσυ Νίκα Δημοσιογράφος
Οι γονείς που έχουν παιδιά στην εφηβεία είναι όλο και πιο ανήσυχοι τα τελευταία χρόνια ακούγοντας τι συμβαίνει στο σχολικό και εξωσχολικό περιβάλλον.
Κάποτε πίστευαν και έλεγαν «Είναι απλά στη εφηβεία, θα περάσει, θα ηρεμήσουν».
Ακούγεται σχεδόν παρήγορο, σαν ξόρκι που θα μας απαλλάξει από το χάος. Μόνο που δεν είναι ξόρκι – είναι παρεξήγηση.
Οι έφηβοι δεν είναι «δύσκολοι». Δυσκολεύονται. Σε έναν κόσμο που αλλάζει διαρκώς ταχύτητα και κανόνες, καλούνται να προσαρμοστούν χωρίς πυξίδα. Χωρίς να έχουν προλάβει να φτιάξουν ακόμα χάρτη.
Θέλοντας λοιπόν να ικανοποιήσουμε το αίτημα γονέων για μια συμβουλευτική προσέγγιση στο θέμα της «διαχείρισης» της εφηβείας των παιδιών του συναντήσαμε την κ.Νικολίνα Ε. Στρατηγάκη, διακεκριμένη Ψυχολόγο – Ψυχοθεραπεύτρια, Κλινική Διευθύντρια του Psy–Nest | psy–nest.com ως την πλέον ειδική να μοιραστεί μαζί μας κάποιες συμβουλές.
Το πρότυπο ψυχολογικό κέντρο Psy–Nest, είναι ένας χώρος ασφάλειας για εφήβους και τις οικογένειές τους. Αν νιώθεις πως κάτι δυσκολεύει εσένα ή το παιδί σου σε αυτή τη διαδρομή, μπορείτε να το αντιμετωπίσετε μαζί, με σεβασμό, ενσυναίσθηση και επιστημονική καθοδήγηση.
Τι είναι ακριβώς η εφηβεία;
Η εφηβεία δεν είναι μια «φάση». Είναι ανακαίνιση πλήρους κλίμακας, μας είπε.
Βιολογικά, νευρολογικά, ψυχοσυναισθηματικά — η εφηβεία είναι η πιο σύνθετη μεταβατική περίοδος της ζωής. Ο εγκέφαλος αναδιοργανώνεται εκ βάθρων. Ο προμετωπιαίος φλοιός, υπεύθυνος για τη λήψη αποφάσεων και τον έλεγχο των παρορμήσεων, βρίσκεται ακόμα υπό κατασκευή. Ταυτόχρονα, το σύστημα επιβράβευσης λειτουργεί στο κόκκινο. Οι έφηβοι νιώθουν πιο έντονα, ρισκάρουν περισσότερο, αντιδρούν εντονότερα.
Όπως εξηγεί ο Dr. Dan Siegel1, ειδικός στην αναπτυξιακή νευροεπιστήμη, η εφηβεία είναι μια περίοδος «υπερανάπτυξης» του εγκεφάλου, με νέες συνάψεις και μετατοπίσεις που δεν μοιάζουν με καμία άλλη φάση της ζωής. Η αναδόμηση του εφηβικού εγκεφάλου συνεχίζεται μέχρι και την τρίτη δεκαετία της ζωής.2 Αυτό εξηγεί γιατί πολλές συμπεριφορές που χαρακτηρίζονται ως “ανώριμες” είναι στην πραγματικότητα βιολογικά αναμενόμενες.
Δεν είναι ότι δεν θέλουν να σκεφτούν λογικά. Είναι ότι δεν μπορούν ακόμα να το κάνουν σταθερά. Και σ’ αυτή τη συναισθηματική υπερευαισθησία, εμείς συχνά απαντάμε με υποτίμηση ή συγκαταβατικότητα: «Μην είσαι υπερβολικός», «Αρκετά με το δράμα», «Όταν μεγαλώσεις, θα καταλάβεις».
Ο κόσμος των ενηλίκων, χωρίς οδηγίες χρήσης;
Προσθέστε τώρα σε αυτό τον εσωτερικό κυκλώνα και την εξωτερική πραγματικότητα: μια καθημερινότητα που τρέχει με ρυθμούς που δεν προλαβαίνουν ούτε οι ίδιοι οι ενήλικες. Οι έφηβοι σήμερα έχουν πρόσβαση σε όλο τον κόσμο μέσω της οθόνης τους, αλλά σπάνια έχουν κάποιον να τους βοηθήσει να επεξεργαστούν ό,τι βλέπουν και ό,τι αισθάνονται.
Έρευνα του NIHR3 δείχνει πως οι έφηβοι που κάνουν προβληματική χρήση smartphone είναι διπλάσιες φορές πιο πιθανό να εμφανίσουν άγχος και τριπλάσιες φορές πιο πιθανό να εμφανίσουν συμπτώματα κατάθλιψης. Κι όμως, πολύ συχνά αυτό που φαίνεται σαν εξάρτηση από την οθόνη είναι στην πραγματικότητα απόσυρση από έναν κόσμο που νιώθουν ότι δεν τους χωράει.
Έχουν όλες τις πλατφόρμες επικοινωνίας — αλλά δεν έχουν πού να μιλήσουν.
Δεν είναι “ευαίσθητοι”. Είναι υπερφορτωμένοι;
Αν κάτι συναντώ ξανά και ξανά στην ψυχοθεραπεία με εφήβους, είναι η φράση: «Κανείς δεν με καταλαβαίνει». Όχι σαν παράπονο. Σαν παραδοχή ύπαρξης.
Από μικροί μαθαίνουν να είναι «αρκετοί». Στο σχολείο, στη συμπεριφορά, στην απόδοση, στην εικόνα. Μαθαίνουν να είναι «καλοί μαθητές», «καλά παιδιά», «καλοί φίλοι». Αλλά δεν τους διδάσκει κανείς πως να γίνουν ενήλικες με όρια, με θυμό, με ανάγκες.
Όταν ένας ενήλικας βιώνει παρατεταμένα ψυχική πίεση, μιλάμε για burnout ή κρίση ταυτότητας. Όταν το ίδιο εκφράζεται από έναν έφηβο, το βαφτίζουμε υπερβολή, επανάσταση ή – ακόμα χειρότερα – «κακή συμπεριφορά». Κι όμως, η ψυχολογία εδώ και χρόνια προειδοποιεί: η παθολογικοποίηση της εφηβείας υπονομεύει την ψυχική ανθεκτικότητα των αυριανών ενηλίκων.
Δεν χρειάζεται καν να έχει προηγηθεί τραύμα στην παιδική ηλικία – η ίδια η εφηβεία, ως μεταβατικό σοκ, αρκεί για να αφήσει σημάδια όταν δεν υποστηρίζεται επαρκώς.4,5 Κάθε «τι έχεις πάλι», κάθε «σιγά το πρόβλημα» και κάθε «μην το κάνεις θέμα» χαράζει μικρές χαραμάδες στην, ήδη ευάλωτη, συναισθηματική σταθερότητα των εφήβων. Μέχρι που σπάνε. Και μετά λέμε ότι είναι “αντιδραστικοί”.
Οι λέξεις τους δεν είναι πάντα λέξεις. Είναι συμπτώματα;
Η απόσυρση, ο θυμός, η ειρωνεία, το σιωπηρό scroll… δεν είναι απλά συμπεριφορές. Είναι κώδικες. Είναι οι τρόποι με τους οποίους ένας έφηβος προσπαθεί να δείξει ότι κάτι μέσα του δεν αντέχει άλλο — χωρίς να ξέρει πώς να το πει.
Κι αν υπάρχει κάτι που βαραίνει όσο τίποτα άλλο στην εφηβεία, είναι η ανάγκη για αποδοχή ιδιαίτερα από τους συνομηλίκους τους. Οι έφηβοι με χαμηλή αποδοχή από συνομηλίκους εμφανίζουν αυξημένο κοινωνικό άγχος, ανασφάλεια και απομόνωση, σύμφωνα με μελέτη που δημοσιεύτηκε στο National Institutes of Health (2020).6 Η κοινωνική απόρριψη δεν πονάει “λίγο”. Για έναν έφηβο, πονάει σαν εγκατάλειψη.
Δεν χρειάζονται πειθαρχία. Χρειάζονται καθοδήγηση;
Στον πυρήνα της εφηβείας υπάρχει μια βαθιά, σιωπηλή ερώτηση: Με βλέπει κανείς;
Και κάθε φορά που ο ενήλικας απέναντί τους αντέχει να μείνει, χωρίς να «διορθώσει», χωρίς να «νουθετήσει», χτίζεται κάτι σπάνιο: μια αίσθηση ασφάλειας. Που δεν ακυρώνει τη σύγκρουση, αλλά τη μετατρέπει σε σύνδεση.
Και τότε αρχίζει να δημιουργείται χώρος. Όχι για την παιδική τους πλευρά που τελειώνει, αλλά για την ενήλικη που δεν έχει ακόμα χτιστεί. Και χρειάζεται εμπεριεκτικότητα — όχι χειρισμούς — για να στεριώσει.
Ο θυμός είναι αίτημα σχέσης;
Δεν θα σου πουν: «Μείνε μαζί μου κι ας μη μιλάω».
Θα σου πουν: «Άσε με ήσυχο» και θα ελπίζουν να μην το κάνεις.
Θα κλείσουν την πόρτα, όχι για να απομακρυνθούν — αλλά για να δουν αν θα τη χτυπήσεις. Όχι με θυμό. Με ενδιαφέρον.
Οι έφηβοι δεν θέλουν να τους σώσουμε. Θέλουν να μην τους εγκαταλείψουμε.
Να μη σταθούμε απέναντι, αλλά δίπλα. Όχι για να τους πούμε ποιοι να γίνουν. Αλλά για να μπορέσουν να ανακαλύψουν ποιοι θέλουν να είναι — χωρίς να φοβούνται πως δεν αξίζουν.
Η εφηβεία δεν είναι πρόβλημα προς επίλυση. Είναι πρόσκληση για αυθεντική επαφή. Όσο συνεχίζουμε να την αντιμετωπίζουμε με φόβο ή κριτική, χάνουμε την ευκαιρία να διαμορφώσουμε μια γενιά που ξέρει ποια είναι, γιατί την άκουσαν όταν ακόμα το ανακάλυπτε.
Ευχαριστούμε πολύ για την τόσο ενδιαφέρουσα προσέγγιση.
Πηγές
- Siegel, D. J. (2013). Brainstorm: The power and purpose of the teenage brain. TarcherPerigee.
- Blakemore, S.-J., & Mills, K. L. (2014). Is adolescence a sensitive period for sociocultural processing? Annual Review of Psychology, 65, 187–207. https://doi.org/10.1146/annurev-psych-010213-115202PubMed+1ResearchGate+1
- King’s College London. (2024, August 1). Teens with problematic smartphone use are twice as likely to have anxiety – and many are eager to cut down. King’s College London News. https://www.kcl.ac.uk/news/teens-with-problematic-smartphone-use-are-twice-as-likely-to-have-anxiety-and-many-are-eager-to-cut-down
- Fuhrmann D, Knoll LJ, Blakemore SJ. (2015). Adolescence as a Sensitive Period of Brain Development. Trends Cogn Sci. 2015 Oct;19(10):558-566. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26419496/
- McLaughlin, K. A., Weissman, D., & Bitrán, D. (2019). Childhood adversity and neural development: A systematic review. JAMA Network Open, 2(6), e191256. https://www.annualreviews.org/content/journals/10.1146/annurev-devpsych-121318-084950
- Chiu K, Clark DM, Leigh E. (2021). Prospective associations between peer functioning and social anxiety in adolescents: A systematic review and meta-analysis. J Affect Disord. 2021 Jan 15;279:650-661. https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC7758784/
